Nedir Değişmek?
Değişim üzerine felsefi denemeler.
DENEME
Ersin Niyaz
10/28/20269 min read


Nedir Değişmek?
Değişmek, bir şeyin veya bir kimsenin öncekine göre farklı bir biçime, duruma ya da hâle girmesidir. Lakin bu, yüzeysel bir tanımdır. Bunu biraz daha detaylı ele almak için kelimenin köküne bakmak gerekir. “Değişmek”, “değmek”ten, yani temas etmekten gelir. Ancak değişim için tek taraflı bir temas yeterli değildir. En az iki kişinin, iki şeyin ya da bir kişi ile bir şeyin temas etmesi, birbirine değmesi gerekir.
Bu değme, değişim için yeterli olmamakla birlikte şarttır. Değişimin gerçekleşebilmesi için teması gerçekleştiren iki tarafın da değişime uygun ve açık olması gerekir. Bir tarafın uygun, diğer tarafın ise uygun olmadığı durumda gerçekleşen temas, dokunmak olur; değmek olmaz.
Bu farkı bir örnekle açalım. Bir insan bir ağacın gövdesine temas ederse ağaçta bir değişim olmaz. Sadece insan teması hisseder. Bu da bir dokunma olarak adlandırılabilir. Daha iyi anlamak için “dokunmak” kelimesinin köküne bakılabilir.
Değişimin farklı varyasyonları bulunmaktadır. Örneğin, yalınayak kumsalda yürüyen bir insan ile kum birbirine temas ettiğinde, kum kolektif olarak değişir ve ayak izi hâlini alır. İnsan ise kumu hisseder. Burada kum fiziksel bir değişim gösterirken, insan tensel bir his değişimi yaşar. Bu iki değişim de geçicidir. İnsandaki değişim, uyarılan sinir reseptörlerinin görevi sona erdiğinde tamamlanır. Kum ise başka bir fiziksel temasa kadar ayak izi formunda kalır.
Bir diğer örnekte, ham kuka bir tespih yeterince çekilirse rengi değişir, yeni bir renk formu kazanır. Değişimin karşı ayağı ise çeken kişide hayat bulur. Buradaki değişim, bir önceki örneğe göre daha kalıcıdır. Çünkü zihinseldir. Çeken kişinin ruhunu dinlendirir. Tespih çekilmeyi bıraktığında zamanla tekrar kararır. Çeken kişi de zihninde bulundurduğu ya da bulundurmadığı düşüncelere göre tekrar karmaşık bir ruh hâline geri döner ya da kalıcı bir dinginlik hâli yaşar.
Bu örnekte insan tarafındaki değişim, ilk örneğe kıyasla net olarak hissedilemez. Sonucu görebilmek için aynı eylemi uzun süre ve ısrarla gerçekleştirmek gerekir. Yani bazı değişimler ilk temasta olurken, bazı değişimler temasın ısrarla tekrar edilmesiyle hayat bulur.
İnsan değişmekle mükelleftir. Çünkü temas etmeden var olamaz. Varlık, özünde kolektif bir olgudur. Nasıl ki kuma basan ayağın bıraktığı iz, tek tek kum tanelerinin birlikte hareket ederek yeni bir form oluşturmasının sonucunda ortaya çıkıyorsa, insanın varlığı da farklı unsurların bir araya gelmesiyle mümkündür.
Buradaki kolektiflik, insanlar arasındaki bir birlikteliği ifade etmez. Kastedilen, insanı insan yapan unsurların birlikteliğidir. Peki nedir bu unsurlar? Ruh, beden, akıl ve gönül.
Bir insanı ele alalım. Dediğimiz gibi insan değişmekle mükelleftir. Çünkü insan varoluşunun tabii sonucu değişimdir. Beden, sürekli bir yenilenme hâlindedir. Bugünkü insan ile aylar önceki insan biyolojik olarak aynı değildir. Hücreler yenilenmiş, doku değişmiş, beden kendisini yeniden kurmuştur. İnsan hiçbir sosyal temasta bulunmasa bile yaşamını sürdürebilmek için suya, havaya ve gıdaya temas etmek zorundadır. Bu temasların her biri onu az ya da çok değiştirir. Zira yaşamın kendisi, kesintisiz bir temas hâlidir.
Bu açıdan bakıldığında insanın değişime karşı yapabileceği yegâne şey, değişip değişmeyeceğine karar vermek değil, ne yönde değişeceğini tayin etmektir. Çünkü hayat var oldukça değişim de var olacaktır. Hatta ölümden sonra bile bedendeki dönüşüm bir süre daha devam eder. Değişim, yaşamın ayrılmaz bir parçasıdır.
Bu gerçek karşısında insanın değişmemek adına gösterdiği direnç sağlam bir zemine oturmaz. Çünkü değişmemek mümkün değildir. Asıl mesele, değişimin yönünü belirleyebilmektir.
Her gün spor salonuna giden bir insanı düşünelim. Bu kişi değişime karşı mı mücadele etmektedir, yoksa değişimini mi şekillendirmektedir? İlk bakışta yaşlanmaya, güç kaybına veya kilo almaya karşı koyduğu düşünülebilir. Oysa gerçekte yaptığı şey değişimi durdurmak değil, ona yön vermektir.
Doğal süreç, bedenin biyolojik şartların yön verdiği bir doğrultuda değişmesidir. İnsan ise aklı sayesinde bu sürece müdahil olur. Spor yapar, beslenmesini düzenler, dinlenmesini planlar ve böylece değişimin yönünü iradesiyle belirlemeye çalışır. Bir bakıma tabiî olanın aklî olanla terbiye edilmesidir bu.
Ne var ki bu değişim de ilk temasta ortaya çıkan bir dönüşüm değildir. Ham kukanın yıllar boyunca çekildikçe renk değiştirmesi gibi, insanın kendi iradesiyle gerçekleştirdiği dönüşümler de zaman ister. Üstelik devamlılık ister. Nasıl ki çekilmeyen tespih zamanla eski rengine dönmeye meylederse, sporunu bırakan insanın bedeni de zamanla biyolojik eğilimlerine geri döner.
Buradan şu sonuca ulaşılabilir: Bazı değişimler ilk temasla gerçekleşir; kumun ayak izine dönüşmesi gibi. Bazı değişimler ise aynı temasın sabırla ve ısrarla tekrar edilmesiyle ortaya çıkar; kukanın renk değiştirmesi veya insanın karakterini, bedenini ya da ruh hâlini dönüştürmesi gibi. Fakat her iki durumda da değişimin kaynağı aynıdır: temas.
İnsan değişmekten kaçamaz. Çünkü var olmak, temas etmektir. Temas etmek ise değişmenin başka bir adıdır.
Peki, değişmekten korkan insan ne yapmalıdır?
Yukarıda da değindiğimiz gibi, korkunun ecele bir faydası yoktur. Değişim, öyle ya da böyle kendini var edecektir. Burada asıl olan, bu korkunun sebebini bulmaktır.
Biraz üzerine düşününce bu korkunun yegâne sebebinin, yukarıda bahsettiğimiz değişimin gerçekleşebilmesi için iki tarafın da değişime uygun ve açık olması gerekliliği olduğu düşünülebilir. Değişimden korkan insan, kendisini temas edilmeye layık bulmuyor olabilir. Ya da daha önce verdiğimiz ağaç örneğinde olduğu gibi, dokunma eylemini değmek olarak adlandırdığı için bu konuda sonuç alamamış ve kendisini başarısız hissediyor olabilir. Yahut değişimin sonucunda ortaya çıkacak yeni forma yabancı olacağını düşünerek bu yabancıdan korkuyor olabilir.
Burada konfor alanı paradoksu ortaya çıkar. Konfor alanı da tabii olan değişimlere tabidir. Tabii değişim alanına tabi olan insanlar, aklî değişime ihtiyaç duymazlar. Aklî değişime ihtiyaç duyan, yani tabii değişimden rahatsız olanlar ise konfor alanlarında mutlu değildir.
Korkunun bir diğer sebebi de toplumun büyük çoğunluğunun aklî olan değişime değil, tabii olan değişime tabi olmasıdır. Toplum, kendi varlığını devam ettirebilmek için kendisini oluşturan paydaşların çoğunluğunun aklî değişime yönelmesini istemez. Bunu daha iyi anlayabilmek için toplumu bir insan gibi düşünelim.
İnsan vücudunda düşünen organ akıldır. Fiziksel varlığın çok küçük bir kısmını temsil etmesine rağmen yön veren odur. Vücudun geri kalanı ise büyük ölçüde bu düşüncenin ürettiği yönelimleri yerine getirir. Bu bölümlerdeki değişim çoğunlukla tabiidir ve varlığın devamını sağlamaya yöneliktir. Düşünebilen kısım ise azınlıktadır. Bu kısmın değişimi de aklî olmak zorundadır. Çünkü bu değişim aklî olmazsa insan ile hayvan arasındaki temel farkı açıklamak güçleşir.
İşte aklî değişimden korkan insanın korkularından biri de toplum içinde azınlıkta kalmaktır. Kalabalıktan ayrılıp o kalabalığa yön verecek azınlığa dâhil olmayı gerektiren bir değişim, çoğu zaman korkutucudur. Üstelik bu yol, önemli ölçüde yalnızlık da içerir. İnsan ise sosyal bir varlıktır. Bu nedenle aklî değişim, insanın sosyal aidiyet ihtiyacıyla zaman zaman çatıştığı için korkutucu görünebilir. Bir yönüyle aklî değişim, insanın iç dünyasını mevcut alışkanlıklarının dışına çıkmaya zorlar; korkutucu olan da çoğu zaman değişimin kendisinden ziyade bu bilinmezliktir.
Konfor alanına geri dönelim. Konfor alanındaki mutluluğu anlayabilmek için önce mutluluğu anlamak gerekir.
Nedir mutluluk?
En basit hâliyle mut-lu olma durumudur. Peki mut nedir?
“Bütün özlemlerin eksiksiz ve sürekli olarak yerine gelmesinden duyulan kıvanç, kut, saadet.”
Yani mutlu olabilmek için insanın bütün özlemlerini eksiksiz ve sürekli olarak yerine getirmiş olması gerekir. İşte değişme isteğinin ana temeli de bu öz arayışıdır.
Mut kelimesiyle ilgili ele alınması gereken bir diğer husus da aynı kelimenin bir ölçü birimi olarak kullanılıyor olmasıdır. Bu ölçü birimi, halk arasında iki avuç dolusu tahıla karşılık gelir. Yani insan, temelde iki avuç dolusu tahıla sahipse mutludur. Lakin bu mutluluk bedenseldir. Fıtrî, aklî ve ruhî mut için özün farklı bir noktasına temas etmek gerekir.
Bu nokta da tabiî olmayan, aklî değişimdir. Aklî değişim için gereken şey, bu değişimi yaşamış insanlara değmek ve o insanların da sana temas etmesine imkân vermektir. Bu imkân bir kitabı okuyarak verilebileceği gibi, başkasının yaptığı bir hatadan feyz alarak da sağlanabilir. Lakin burada hatanın bir amaç doğrultusunda yapılmış ve sonucunun öğretici bir yanı olması gerekir.
Temasa açık olmak, temas etmeye göre görece daha kolaydır. Çünkü temasa açık olmak dışsaldır; temas etmek ise içsel bir eylemdir. İnsan neye temas edeceğini bilmezse sonuca ulaşamaz.
Yukarıda verdiğimiz ağaç örneğinde olduğu gibi, ağacın gövdesine dokunan kişi aynı ağacın meyvesine de temas edebilir. Meyveyi koparıp öylece bırakırsa bu da bir dokunma teması olur. Ama meyveyi koparır ve yerse, meyve ile insan arasındaki değişim başlar. Meyve insanın bedenine karışır; insan da meyvenin varlığını kendi varlığında taşımaya başlar. İşte değmek ile dokunmak arasındaki fark burada daha net görünür.
İnsan ile insan arasındaki temas da bu şekildedir. Tensel bir tokalaşma hiçbir anlamda değmek olarak kabul edilemez. En az bir taraftan diğer tarafa fikirlerin, duyguların ya da tecrübelerin akması gerekir. Ancak o zaman temas, bir dokunma olmaktan çıkar ve değişime kapı aralayan bir değmeye dönüşür.
Son olarak, değişimden korkan insanın bir diğer sebebi olan gelecek kaygısına bakalım. Burada da "gelecek" ve "kaygı" kelimelerini anlamlandırmak gerekir.
Önce kaygıya bakalım. Kaygan, kayak, kaymak ve kayık gibi kelimelerle ortak kökten gelen kaygı kelimesi, özünde kontrol edilmesi zor olan, insanın fıtratına aykırı durumları temsil eder. Kaygı da özünde kontrol edememe korkusudur. Gelecek kaygısı ise geleceği kontrol edememe korkusudur.
Gelecek kelimesini irdelemek için de kelimenin özüne inelim: gelmek. Yani insan sabittir. Geçmiş nasıl daha önce sabitte duran insandan geçip gitmiş ise gelecek de yine sabitte duran insana gelecektir.
Oysa günümüz insanının kaygısı, ait olduğu ve kendisini güvende hissettiği durumdan ve zamandan ayrılıp gelecekteki başka bir zamana ve duruma gideceği yönündedir. Bu algının temelinde ise yabancının sahip olduğu ait olmama, bilmeme ve tanınmama korkusu vardır. Değişimden korkmak da tam olarak bu sebeptendir. Zamanı ve durumu değiştirmenin korkusu, gelecekteki zaman ve durumla temas etmenin korkusudur.
Oysa yine dil temelli ve eski Türk düşünce yapısı üzerinden düşündüğümüzde insan, gelecekten geçmişe doğru yaşar. İnsanın geleceği arkasında, geçmişi ise önündedir. Bu sebeple "önce" kelimesi "ön" kökünden gelir. İnsan sadece önünü ve öncesini görebilir; arkasını ve geleceğini göremez.
Ardında kalan bir şey için korkmak ise yersizdir. Bugün insanın geçmişinde kalanlardan korkmadığı gibi. İnsan geçmişine ve öncesine baktığında bazı kararlarından pişman olabilir. Bazı şeyleri değiştirmek ve hayatını başka türlü yaşamış olmak isteyebilir. Bu son derece doğal ve insanîdir.
Öncenin önümüzde, geleceğin ise ardımızda olması bize tam olarak şunu sağlar: Önümüzde duranlardan dersler çıkararak, ardımızda ve henüz göremediğimiz hâlde bize doğru yaklaşmakta olan gelecek için hazırlanabilme fırsatı verir. Bu hazırlık da değişimin ta kendisidir.
Başta sorduğumuz soruya geri dönersek; değişmek nedir? Değişmek, sanıldığı gibi insanın başına gelen bir şey değildir. Değişmek, insanın temas ettiği ve kendisine temas eden her şeyle birlikte yeniden kurulmasıdır. Dövüşmek, savaşmak, barışmak, öpüşmek nasıl tek başına yapılamazsa değişmek de tek başına gerçekleşmez. İnsan bu dünyada değdiği ve kendisine değen şeylerin arasında şekillenir. Kimi zaman bir söz, kimi zaman bir kitap, kimi zaman bir insan, kimi zaman da yaşanan bir acı onu dönüştürür. Bu dönüşümden kaçmak mümkün değildir. Çünkü insanın kaderi değişmek, imkânı ise bu değişimin yönünü seçmektir. Gelecek insana gelmeye, temaslar insanı dönüştürmeye devam edecektir. Geriye yalnızca şu soru kalır: İnsan, kendisini hangi değişime emanet edecektir?
